اسد الله معطوفى

361

سنگ مزارها و كتيبه هاى تاريخى گرگان و استرآباد ( فارسى )

به طبقات يا لايه‌هاى متوسط به بالاى اجتماع بود . در اين مورد بايد از هر دو سنگهاى منطقه گرگان مخصوصا از نوع گهواره‌اى آنها نام برد كه گاه با سنگ مزارهاى اين چنينى متعلق به سلاطين پهلوى مىزنند . 4 - بارگاه و حرم چهارگوش كه بر فراز آنها گنبد استوار مىشده‌اند . اين نوع مقابر بيشتر به امامان ، امام‌زاده‌ها و نوادگان آنها ، عرفا و شخصيتهاى مذهبى تعلق داشتند . امامزاده نور ، امامزاده روشن‌آباد ، امامزاده عبد الله ، امامزاده حبيب الله ( در بندر گز و ليوان ) ، يحيى بن زيد ( در گنبد ) و . . . ساير امامزاده‌هاى سراسر استان گلستان فعلى از اين نوع هستند . در معمارى و شمايل اين نوع آرامگاهها ، براى تغيير پلان يا كارشيو مربع به دايره از گوشواره ( فيلگوش يا چبيره ) استفاده مىكردند تا بتوانند گنبد را بر آنها سوار كنند . نمونه بارز چنين بنائى امامزاده روشن‌آباد است . اما معمارى و پلان بعضى از اين‌چنين مقابرى از بن چند ضلعى هستند كه از نمونه شاخص آن در منطقه گرگان تاريخى بايد از بناى امامزاده نور نام برد . هر دو نوع اين دسته از آرامگاهها معمولا داراى كفش‌كن ، گاه مسجدى در حاشيه ، شبستان ، وروديه به بارگاه اصلى و صندوق روى مرقد هستند . بعلاوه نظير چنين آرامگاههايى در سراسر شمال ايران يعنى از گيلان تا مازندران و گرگان ، در شهرها و روستاها بسيار فراوانند . 5 - برج مقبره‌هاى زيادى كه بين سالهاى 390 تا 560 ه . ق ساخت آنها در نقاط مختلف ايران رواج يافتند . 16 تعدادى از اينها پلان مدور داشتند كه در ناحيه گرگان بايد از برج رادكان نام برد و آن‌را در صفحات پيش معرفى كرده‌ايم . و تعدادى نيز چند ضلعى يا چند تركى هستند مثل برج گنبد قابوس . چنين برج مقبره‌هائى بيشتر متعلق به سلاطين ، حكام بزرگ بومى ، روساى خاندانهاى بزرگ و كوچك و يا سپهسالاران يك منطقه بودند . اما با ظهور صفويان سنت معمارى آرامگاهى باشكوه از رونق افتاد و مقابر غيرمذهبى جاى خود را فقط به اولياء و مقدسين دادند . به همين دليل هيچ يك از شاهان صفوى از خود آرامگاههاى بزرگ و باشكوه باقى نگذاردند . پس از اين سلسله هم فقط نادر شاه افشار آرامگاهى باعظمت و درخور توجه از خويش در كلات نادرى باقى نهاد . 17 بااين‌وجود در دوره تاريخ اسلامى ايران ،